نويسنده:دكتر عباس محمدي اصل

ناشر: نشر علم  سال انتشار:1386   تعداد صفحات:206      تيراژ:1650 نسخه

روان شناسي اجتماعي درحدفاصل روان شناسي وجامعه شناسي قرار دارد.اين علم به توصيف وتبيين "خود"در تعامل با "ديگران"مي پردازد و كيفيت استمرارمناسبات آنان را پي مي گيرد. ازاين رو ،مطالعه پديده هايي نظيرشخصيت ورفتاروكنش گرايش و گروفرهنگ ،سرلوحه كار روان شناسي اجتماعي واقع مي شود.

در اين ميان يكي ازمسائل عمده روانشناس اجتماعي اين است كه دريابد چگونه تمايلات خودپرستانه آدمي در جريان جامعه پذيري به تمايلاتي نوع دوستانه مبدل مي گردد.در اينجااولا بايد مشخص كرد ذهنيت تعيين كننده روابط اجتماعي انسان شامل چه عناصري است و ثانياروابط اجتماعي انسان چگونه روي اين ذهنيت اثر كرده و تمايلات آن را جهت مي بخشند.

در پاسخ به چنين مسائلي است كه نظريه هاي روان كاوي ورفتارگرايي وگشتالت،روان شناسي اجتماعي رابه روانشناسي نزديك ترنشان مي دهند.مثلا روان كاوي به توصيف وتبيين رفتارانساني برحسب انگيزشي برآمده از ناكامي درمواجهه با جهان مي پردازد كه دراين ميان،فرهنگ و جامعه هم نقش ناكام كننده در برابر شخصيت دارندوهم ازآن تاثيرمي پذيرند.رفتارگرايي اما انسان را موجودنيازمندمي داندكه در مواجهه با محيط ارضاءكننده ياناكام كننده اين نيازها به يادگيري متوسل مي شود.يادگيري نيز دراين چشم اندازعبارت است از تقويت يا تضعيف پاسخ هاي اكتشافي انسان در نتيجه دريافت پاداش و هزينه از برخوردبا محرك ها. بالاخره نظريه گشتالت،انسان را موجودي مي داندكه بنا به ادراك خود چنان با ديگران تعامل مي كند كه ارگانيسم خويش را دركمترين حد تنش با محيط ، منطبق و همساز گرداند. اين درحالي است كه خود ادراك نيز متاثر از تعامل آدميان چونان محيط اجتماعي كنش به شمار مي آيد و البته اين محيط هم متقابلا از ادراك تاثير مي پذيرد . بنابراين اگر روان كاوان به من ورفتارگرايان به يادگيري اعتنايي درخور دارند؛اما گشتالت گرايان به خودنگري عنايت ويژه ايي مي ورزند.

ازديگرسوروان شناسي اجتماعي اما به اتكاي نظريه تعاملات نمادين به جامعه شناسي نزديك تر مي شود. از اين نگره ،خودزاده تعامل است و البته متقابلا همين خود برتعاملات نيز موثرواقع مي گردد. دراين عرصه ،فرد پس ازتولد به فرايندجامعه پذيري و نهادپذيري از طريق نقش پذيري و پايگاه پذيري وارد مي شود. سپس تجارب حاصل از اين فرايند،خود اورا به اتكاي تعاريف ذهني منطبق با انتظارات ديگران تكوين       مي بخشند.البته توزيع و دسترسي به انواع تجارب براي افرادچنان نابرابر و خاص است كه اين امرمي تواند نظم و قاعده رفتارفردي را توصيف و تبيين كند؛زيراهمين وضعيت است كه فردرااز ساير افراد درون گروه وبرون گروه متمايز مي سازد . در واقع از اين حيث،خود هم مي تواند رفتار راهدايت كند ؛ هم برجهت گيري و استمرارتعامل موثرواقع شودوهم در مواجهه با وضعيت هاي گروهي و سازماني به تعاريف جديدي ازخويش دست يابد.

از منظر اخير ،كنش فرد وگروه تايع تعامل خودها است. تعامل خودها نيز به واسطه ميانجي هاي ارتباطي نظيرزبان نمادين شكل مي گيرد. به اين ترتيب ،تعاملات نمادين يه تنوع هويت ها چونان صفات كيفي خودها مي ا نجامد و از انگيزه هاي ناهشيار بسي دورتر مي ايستد و با اين حال هر دوي تعامل گرايان و روان كاوان را عليرغم اتخاذ نقاط عزيمت انگيزشي متمايز نظير گرايش و غرايز (سائق ها )،در يكسان شدن يا به عبارتي همزماني تكوين شخصيت و محيط اجتماعي رفتاروابستگي خود به ديگران در حيطه فرديت يابي به وحدت مي كشاند.

براين مبنا سازمان كتاب حاضر پس ازتاملي گذرا درطبع و غريزه و رفتار و تكانه هاي زيستي و انگيزش هاي اجتماعي؛نقش وپايگاه اجتماعي را درقالب موضع اجتماعي بر مي رسد. از اين حيث مشخص خواهدشد انطباق و همسازي با مواضع اجتماعي است كه ساخت نقشينه اجتماعي را رقم مي زند . اين ساخت قاعدتا متاثر از همان جامعه پذيري است كه عمدتا ازطريق نقش آفريني حاصل مي آيد. در اين صورت ،فرد مي تواند شخصيتي به دست آوردكه ازادراك وعاطفه مشحون است و شناخت هايش را سرشار ازسازگاري و ناسازگاري مي كند. همين امرنيز مي تواندمبناي تكوين گرايش هاي خوداوگردد. به علاوه همين گرايش ها قادرندجاذبه و دافعه شخصيتي را هم به وجودآورند. درهر حال اما انتقال جامعه به شخصيت از طريق زبان و يادگيري و ارتباطات صورت مي گيردو در ادامه ،نهادپذيري شخص را به تكوين گروه هاي انساني- اجتماعي و بر آوردن كاركردهاي آنها خصوصا در شكل نخستين پيوند مي زند. همچنين پويش هاي گروهي به اتكاي عقايد عمومي سر از پويش هاي سازمان در مي آورندوبررسي نفوذ و رهبري را درقالب تبليغات و ايدئولوژي ضروري مي سازند.در اين ميان البته شائبه دژكاركردهاي شخصيتي- گروهي مي تواند منادي بروزاختلالاتي نظيرپرخاشگري وجنگ و جنگ روان در صحنه تعاملات انساني – اجتماعي باشد.مع هذا در مجموع فرهنگ به اتكاي گره زدن شخصيت و كنش، به پايداري مناسبات اجتماعي حكم مي دهد و ازاين رو،نتيجه گيري با پي گيري كتاب با پيگيري نسبت فرهنگ و شخصيت و كنش اجتماعي ،ختم مقال مي كند.